ដោយ ថាច់ ប្រីជា គឿន

១. សេចក្តីផ្តើម

ពាម គឺជាដែនដីខ្មែរមួយផ្នែក ដែលមានប្រវត្តិសាស្ត្រភ្ជាប់ជាមួយអាណាចក្រនគរភ្នំ ហើយនៅសម័យកាលបន្ទាប់ បានក្លាយជាខេត្តខ្មែរមួយក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ៦ នៅដែនដីកម្ពុជាក្រោម ។

នៅឆ្នាំ ១៨៣៤ ក្នុងរាជកាលព្រះមហាក្សត្រវៀតណាម ម៉ិញ ម៉ាង (Minh Mạng) តំបន់នេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជាភាសាវៀតណាមថា ហាទៀង (Hà Tiên) ។ នៅសម័យបារាំង ការរៀបចំរដ្ឋបាលនៅតំបន់នេះត្រូវបានកែប្រែជាបន្តបន្ទាប់ ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤៥ ដល់ ១៩៧៥ ពាមស្ថិតក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម ។

បច្ចុប្បន្ន តំបន់ពាមស្ថិតនៅក្នុងខេត្ត កៀនយ៉ាង (Kiên Giang) នៃប្រទេសវៀតណាម ហើយទីក្រុងហាទៀង (Hà Tiên) គឺជាតំបន់សំខាន់មួយក្នុងខេត្តនេះ ។

២. អំពីឈ្មោះ «ពាម»

ពាក្យ «ពាម» គឺជាពាក្យខ្មែរដែលមានប្រវត្តិប្រើប្រាស់យូរមកហើយ ។ ក្នុងសម័យគ្រប់គ្រងរបស់ឧកញ៉ា ម៉ាក គូ (Mạc Cửu) តំបន់នេះត្រូវបានគេហៅថា ខេត្តខម ឬ មឿងខម ។

តាមឯកសារមួយចំនួន ពួកជនជាតិអណ្ណាមបានហៅតំបន់នេះថា Mán Khảm ដោយពាក្យ «Mán» សំដៅលើជនជាតិខ្មែរ ខណៈ «Khảm» សំដៅលើពាម ។ ដូច្នេះ ឈ្មោះនេះត្រូវបានបកស្រាយថា សំដៅទៅលើ «ពាមរបស់ខ្មែរ» ។

៣. អត្ថន័យពាក្យ «ពាម»

យោងតាម វចនានុក្រមខ្មែរ របស់សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត ដែលបានបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៩៦៧ ពាក្យ «ពាម» មានន័យសំខាន់ពីរយ៉ាង៖

• ពាម ជានាមសព្ទ សំដៅលើមាត់ព្រែក ឬមាត់ស្ទឹងដែលបែកចេញពីទន្លេ ក៏ដូចជាមាត់ទន្លេដែលភ្ជាប់ទៅសមុទ្រ ។ ឧទាហរណ៍មាន ពាមផ្កាយម្រេច ពាមរ ពាមសែន និងពាមកញ្ជើ ជាដើម ។
• ពាម ក៏ជាឈ្មោះខេត្តមួយក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ ដែលក្រោយមកត្រូវបានរៀបចំជាស្រុកកំពង់ត្រាច ក្នុងខេត្តកំពត ។

៤. ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ

តំបន់ពាមស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃដែនដីកម្ពុជាក្រោម ។ តំបន់នេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងតំបន់ផ្សេងៗក្នុងខេត្តកៀនយ៉ាង និងមានផ្នែកខ្លះជាប់សមុទ្រ ព្រមទាំងនៅជិតព្រំដែនកម្ពុជា ។

តំបន់ពាមមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រចម្រុះ រួមមានវាលទំនាប ភ្នំ ភ្នំថ្ម រូងភ្នំ សមុទ្រ បឹង និងកោះជាច្រើន ។

៥. ប្រវត្តិសាស្ត្រពាម

ពាមត្រូវបានចាត់ទុកថា ជាដែនដីដែលមានប្រវត្តិភ្ជាប់ជាមួយអាណាចក្រនគរភ្នំ ។

ក្រោយការដួលរលំនៃរាជវង្សមីង (明朝) នៅប្រទេសចិននៅឆ្នាំ ១៦៤៤ ម៉ាក គូ (Mạc Cửu) ដែលជាជនជាតិចិន បានធ្វើដំណើរចាកចេញពីតំបន់ក្វាងទុង ហើយមករស់នៅក្នុងតំបន់ពាម ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រដែលត្រូវបានរៀបរាប់ក្នុងឯកសារមួយចំនួន ម៉ាក គូ បានចូលមកសុំការអនុញ្ញាតពីព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ហើយត្រូវបានផ្តល់តួនាទីឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់នេះ ក្នុងឋានៈឧកញ៉ា ។

ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ត្រកូលម៉ាក តំបន់ពាមបានរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ដោយមានការរៀបចំផ្សារ កំពង់ផែ ផ្លូវថ្នល់ ព្រែកជីក និងសកម្មភាពផ្លាស់ប្តូរទំនិញជាមួយតំបន់ជុំវិញ ។

នៅឆ្នាំ ១៧១៤ ម៉ាក គូ បានចូលសុំចំណុះចំពោះរាជវង្សង្វៀន (Nguyễn) របស់វៀតណាម ។

៦. ពាមក្នុងសម័យព្រះបាទម៉ិញ ម៉ាង

នៅឆ្នាំ ១៨៣២ ព្រះមហាក្សត្រវៀតណាម ម៉ិញ ម៉ាង បានធ្វើការរៀបចំរដ្ឋបាលឡើងវិញនៅតំបន់កម្ពុជាក្រោម ។ ក្នុងដំណើរការនោះ ឈ្មោះខេត្តជាច្រើនត្រូវបានប្តូរទៅជាភាសាវៀតណាម ហើយពាមត្រូវបានហៅថា ហាទៀង (Hà Tiên) ។

៧. ពាមក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង

នៅថ្ងៃទី ២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៨៦៧ បារាំងបានចូលកាន់កាប់តំបន់ពាម ។

នៅឆ្នាំ ១៨៧៦ បារាំងបានរៀបចំដែនដីកម្ពុជាក្រោមជាតំបន់រដ្ឋបាលធំៗចំនួន ៤ ហើយបែងចែកបន្តជាអង្គភាពរដ្ឋបាលតូចៗ ។ ក្នុងការរៀបចំនោះ តំបន់ពាមត្រូវបានបែងចែកជាពីរនិគម គឺ និគមពាម (Hà Tiên) និង និគមក្រមួនស (Kiên Giang) ។

តំបន់ពាមក៏ត្រូវបានចាត់ចូលក្នុងតំបន់បាសាក់ ។

ចាប់ពីថ្ងៃទី ១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩០០ និគមពាមត្រូវបានរៀបចំឡើងជាខេត្ត តាមកិច្ចព្រមព្រៀងចុះថ្ងៃទី ២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៨៩៩ របស់សហព័ន្ធឥណ្ឌូចិន ដែលមានគោលបំណងកែប្រែរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលពីនិគមទៅជាខេត្ត ។

នៅឆ្នាំ ១៩០៣ កោះត្រល់ត្រូវបានដាក់ឱ្យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រធានតំណាងខេត្តពាម ។

ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩១៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៤ ខេត្តពាមត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងខេត្តមាត់ជ្រូក (Châu Đốc) ។ នៅឆ្នាំ ១៩២១ តំបន់ពាមត្រូវបានបែងចែកជានិគមចំនួន ៤ ហើយនៅថ្ងៃទី ៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩២៤ ពាមត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជាខេត្តដាច់ដោយឡែក ។

៨. ពាមក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋវៀតណាម

ក្នុងសម័យ សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Việt Nam Cộng Hòa) ពាមត្រូវបានរៀបចំជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមស្រុកទាំង ៧ នៃខេត្តកៀនយ៉ាង (Kiên Giang) ។

រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាល និងព្រំប្រទល់នៃតំបន់នេះត្រូវបានកែប្រែជាបន្តបន្ទាប់ទៅតាមការរៀបចំរដ្ឋបាលរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនៅសម័យនោះ ។

៩. ពាមក្រោយឆ្នាំ ១៩៧៥

នៅដើមឆ្នាំ ១៩៧៦ រដ្ឋបាលវៀតណាមបានរៀបចំខេត្ត និងអង្គភាពរដ្ឋបាលឡើងវិញ ។ តំបន់ដែលមានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹងពាមត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងខេត្ត កៀនយ៉ាង (Kiên Giang) ។

បច្ចុប្បន្ន ទីក្រុង ហាទៀង (Hà Tiên) គឺជាតំបន់រដ្ឋបាលសំខាន់មួយរបស់ខេត្តកៀនយ៉ាង ខណៈតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលត្រូវបានហៅថា «ពាម» កាលពីអតីតកាល មានផ្នែកខ្លះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់កៀនលឿង (Kiên Lương) និងហាទៀង នៃខេត្តកៀនយ៉ាង ។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន

ពាមជាតំបន់មួយដែលមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរអង្វែង និងមានសារៈសំខាន់ចំពោះការសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ភូមិសាស្ត្រ និងការប្រែប្រួលរដ្ឋបាលនៅតំបន់កម្ពុជាក្រោម ។ ឈ្មោះ «ពាម» មានឫសគល់ក្នុងភាសាខ្មែរ និងមានន័យភ្ជាប់ទៅនឹងលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ ខណៈឈ្មោះ Hà Tiên គឺជាឈ្មោះដែលត្រូវបានប្រើក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលវៀតណាមនៅសម័យក្រោយ ៕