វត្តពោធិសាលរាជកំពង់ ឋិតនៅក្នុងទីរួមខេត្តព្រះត្រពាំង នៃខេត្តព្រះត្រពាំង បានកកើតឡើងនៅក្នុង ព. ស. ១១៨៦ គ. ស. ៦៤២ នៅក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទ ភវវរ្ម័ន ទី ២ (639 – 657) នៃអាណាចក្រចេនឡា ។ មកដល់ឆ្នាំ ២០១៧ វត្តពោធិសាលរាជកំពង់ មានអាយុកាល ១.៣៧៦ ឆ្នាំ ។ វត្តពោធិសាលរាជកំពង់ ជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលសមាគមសង្ឃរបស់ព្រះសង្ឃខ្មែរនៅក្នុងខេត្តព្រះត្រពាំងទាំង ១៤៣ វត្ត និងជាអន្តេវាសិកដ្ឋានរបស់ព្រះសង្ឃ និងកូនចៅខ្មែរក្រោមនៅតាមស្រុកនានាក្នុងខេត្តស្នាក់អាស្រ័យ ដើម្បីសិក្សាទាំងផ្នែកពុទ្ធចក្រ មានថ្នាក់ពុទ្ធិកសិក្សានៅក្នុងវត្ត និងផ្នែកអាណាចក្រជាភាសាយួននៅតាមសាលារដ្ឋរបស់វៀតណាម ។
វត្តនេះមានឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាបាលីថា «ពោធិសាលរាជ» អ្នកស្រុកនិយមហៅថា «វត្តកំពង់» ជនជាតិចិន និងយួនហៅថា ជួ-អុង-មាឃ (Chùa Ông Mẹt) ។
វត្តពោធិសាលរាជកំពង់ មានផ្ទៃដីប្រមាណ ១២.៩០០ ម៉ែត្រការ៉េ ។ ដំបូងឡើយ វត្តបានកសាងនៅភូមិ កំពោងអាវ ក្បែរព្រលានកីឡាបាលទាត់ខេត្តព្រះត្រពាំង (Sân Vận Động) ហើយបានរើមកកសាងនៅទីតាំងបច្ចុប្បន្ន នាឆ្នាំ គ្រឹស្តសករាជ ៧១១ ។ មូលហេតុនៃការប្ដូរទីតាំងវត្តពីកន្លែងចាស់ទៅកន្លែងថ្មីនោះ មានរឿងដំណាលថា ថ្ងៃមួយ មានព្រះពុទ្ធបដិមាធ្វើពីឈើមួយអង្គផុសឡើងពីត្រពាំងមួយនៅខាងកើតវត្ត ក្រោមដើមពោធិ៍មួយដើម ព្រះសង្ឃនិងអ្នកស្រុកក៏បាននាំគ្នាយកខ្សែពួរចងក្រៀកស្រង់ព្រះពុទ្ធបដិមាឡើង ដើម្បីគោរពបូជា តែស្រង់មិនរួច ។ ក្រោយមក ព្រះតេជព្រះគុណ មាស ជាព្រះចៅអធិការវត្តបានយល់សប្ដិ៍ ឃើញគេប្រាប់ថា ទាល់តែយកខ្សែអំបោះ ៧ ខ្សែទៅចងក្រៀកទាញឡើង ទើបបាន ។ ពេលព្រះសង្ឃបានរៀបចំផ្កាភ្ញីទៀនធូបបូជា និងស្វាធ្យាយធម៌ចម្រើនជយមង្គល និងចងខ្សែពួរតាមសុបិននិមិត អ្នកស្រុកក៏ស្រង់ព្រះពុទ្ធបដិមាឡើងពីទឹកបាន ដូចបំណង ។ ពេលអ្នកស្រុកសែងព្រះពុទ្ធបដិមាទៅតម្កល់នៅវត្តចាស់ឋិតនៅក្នុងភូមិកំពោងបាយ ស្រាប់តែ ដាច់ខ្សែអំបោះនៅពាក់កណ្ដាលផ្លូវទៅលែងរួចចំទីតាំងវត្ត សព្វថ្ងៃ ។ ព្រះសង្ឃ និង អ្នកស្រុក ក៏សម្រេចរុះរើទីតាំងពីវត្តចាស់មកកសាងនៅចំកន្លែងថ្មីវិញរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ។ ដោយសារ វត្តពោធិសាលរាជ នៅចំកណ្ដាលផ្សារកំពង់ ទើបអ្នកស្រុកហៅថា «វត្តកំពង់» តរៀងមក ។ នៅឆ្នាំ ១.៦០៤ ក្រោយពីម្ចាស់ស្រុកខ្មែរក្រោមកសាង វត្តពោធិសាលរាជកំពង់ បាន ៩៦២ ឆ្នាំ ជនជាតិចិន និង យួន ក៏បានចាប់ផ្ដើមភៀសខ្លួន ហូរចូលមករស់នៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជាក្រោមបន្តិចម្ដងៗ ហើយនាំគ្នាហៅឈ្មោះវត្តតាមព្រះនាមរបស់ ព្រះតេជព្រះគុណ មាស ជាភាសាយួនថា «ជួ-អុង-មាស» យូរៗទៅក្លាយទៅជា «ជួ-អុង-មាឃ» (Chùa Ông Mẹt) វិញ ដែលមានន័យជាភាសាខ្មែរថា «វត្តតាមាស» ។
ដោយយោងតាមប្រវត្តិព្រះពុទ្ធបដិមាឈើផុសពីត្រពាំង និងប្រវត្តិវត្តពោធិសាលរាជកំពង់ នេះហើយ ទើបអ្នកស្រុកនិយមហៅភូមិសាស្ត្រតំបន់មួយនេះថា «ស្រុកព្រះត្រពាំង» ក្រោយមក ក្លាយជាខេត្តព្រះត្រពាំង ។ ជនជាតិយួនបានហៅផ្ដួលទៅជាភាសាយួនថា ខេត្តត្រាវ៉ាំង (Trà Văn) ក្រោយមកជា ខេត្តត្រាវិញ (Trà Vinh) ។ ចំណែកជនជាតិចិនវិញ ហៅខេត្តព្រះត្រពាំងថា ឆា-រ៉ុង-ស៊ាង (茶榮省) (Chá Róng Shëěng) មានន័យថា «ខេត្តសម្បូរណ៍តែ» ។
សព្វថ្ងៃ ព្រះពុទ្ធបដិមាឈើដែលគេស្រង់ឡើងពីត្រពាំងនោះ ត្រូវបានព្រះសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទ យកទៅស្រោបស៊ីម៉ងត៍ (Ciment) ពីក្រៅធ្វើជាព្រះជីវ៍ធំ កម្ពស់ ៣ ម៉ែត្រ តម្កល់នៅក្នុងព្រះវិហារទុកសម្រាប់គោរពបូជា រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ។ ព្រះវិហារបានកសាងឡើងវិញ នៅដើមសតវត្សរ៍ទី ២០ ។ នៅក្នុងវត្តមានកុដិឈើបុរាណមួយខ្នងបានកសាងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៦ មកដល់ឆ្នាំ ២០១៧ មានអាយុ ១០១ ឆ្នាំ ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ព្រះកេសរវិនយោ មហា ត្រឹង យន់ ជាអតីតព្រះមេគណខេត្តព្រះត្រពាំង នៅឆ្នាំ ២០០១ វត្តពោធិសាលរាជកំពង់ បានអនុញ្ញាតឲ្យគណៈមន្ត្រីសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរទូទាំងខេត្ត កសាង សមណកុដិមហាសាមគ្គី មួយខ្នង កម្ពស់ ៣ ជាន់ ទុកធ្វើជាអន្តេវាសិកដ្ឋានសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និងកូនចៅខ្មែរក្រោម ក្នុងខេត្ត ព្រះត្រពាំង និងក្រៅខេត្តស្នាក់អាស្រ័យ សិក្សារៀនសូត្រនៅផ្នែកពុទ្ធិកសិក្សា និងផ្នែកអាណាចក្រ នៅសាលារដ្ឋយួន ។
ក្រៅពីកុដិសាលាផ្សេងៗ វត្តពោធិសាលរាជ្យកំពង់ មានអគារ សាលាគណខេត្តព្រះត្រពាំង ដែលបានជួសជុល និងកសាងឡើងវិញ នៅឆ្នាំ ២០០៩ ធ្វើជាទីរដ្ឋបាល ទីបញ្ជាការ និងទីប្រជុំ របស់គណៈមន្ត្រីសង្ឃខេត្ត ដែលបាននិមន្តមកពីវត្តនានាទាំង ១៤៣ វត្ត តាំងពីដើមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ។
ខ្លោងទ្វារវត្តមានតែមួយគត់នៅខាងកើត មានឆ្លាក់ជាអក្សរខ្មែរធំៗថា «វត្តពោធិសាលរាជ» កសាងឆ្នាំ ព. ស. ១១៨៦ គ. ស. ៦៤២ ។ ពេលធ្វើដំណើរចូលវត្តភ្លាម ឃើញធាចេតិយ ឧកញ៉ា សឺន គុយ ដែលបានកសាង មិនទាន់បានសម្រេច ឋិតនៅខាងស្ដាំដៃ ឬ នៅទិសឦសានវត្ត មានរាងបួនជ្រុងស្មើ ជ្រុងនីមួយៗប្រវែង ១៥ ម៉ែត្រ កម្ពស់ជាង ២ ម៉ែត្រកន្លះ ជញ្ជាំង ធ្វើពីថ្មភ្នំ ហើយផ្ទៃក្នុងចាក់ខ្សាច់ពេញព្រៀប ។ រៀងរាល់ថ្ងៃវារៈឡើងស័កនៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែររៀងរាល់ឆ្នាំ ពុទ្ធបរិស័ទចំណុះជើងវត្តតែងតែយកធាតុម្ដាយឪពុក និងញាតិកា របស់ខ្លួនមកតម្កល់នៅលើធានេះ ហើយនិមន្តព្រះសង្ឃបង្សុកូល ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលដល់ញាតិការបស់ខ្លួន ក្នុងនោះ មាន ឧកញ៉ា សឺន គុយ និង វីរជនខ្មែរក្រោមផ្សេងទៀត ផងដែរ ដែលបានលះបង់ជីវិតដើម្បីរក្សាការពារជាតិ និងពុទ្ធសាសនាខ្មែរឲ្យបានគង់វង្ស ។
ឧកញ៉ា សឺន គុយ ជាចៅហ្វាយស្រុកព្រះត្រពាំង ត្រូវយួនកាត់ក្បាល នៅឆ្នាំ ១៨៤១ ជាថ្នូរឲ្យស្ដេចយួនលុបបញ្ជា រំលាយជាតិ និងពុទ្ធសាសនាថេរវាទខ្មែរ នៅដែនដីកម្ពុជាក្រោម ហើយអនុញ្ញាតឲ្យខ្មែរក្រោមមានសិទ្ធិរក្សាប្រពៃណី វប្បធម៌ និងពុទ្ធសាសនាថេរវាទខ្មែររហូតមកសព្វថ្ងៃ ។
នៅថ្ងៃទី ៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៩ ក្រសួងវប្បធម៌ ទេសចរណ៍ និងកីឡាយួន បានចេញសេចក្ដីសម្រេចលេខ 835 /QD-BVHTTDL ទទួលស្គាល់វត្តពោធិសាលរាជកំពង់ ជា បេតិកភណ្ឌស្ថាបត្យកម្មជាតិ (Du Tích Kiến Trúc Nghệ Thuật Quốc Gia) របស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម ។
សព្វថ្ងៃ វត្តពោធិសាលរាជកំពង់ ឋិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះតេជព្រះគុណ ថាច់ ហ្វាយ ៕




